Til þessa dags; þ.e. 1. nóvember 2019, hefur efni vefsíðunnar einskorðast við eignarrétt landskipta og fjölskyldumyndir. Hér verður að einhverju marki fjallað um stjórnmál á Íslandi á líðandi stund. Hvatinn að þessu, hér nýja verkefni, er ótti minn um að íslensk stjórnvöld sjái fótum okkar ekki forráð. Á miðju sumri tók ég að kynna mér röksemdir með og móti þriðja orkupakkanum. Í framhaldi eru hér nokkrar Morgunblaðsgreinar, sem birst hafa um málið. Yngsta greinin er hér fyrst.

Íslensk sveitamennska er ekki hluti af reynsluheimi margra Íslendinga. Það liggur ekki í augum uppi að gildandi landskiptalög brjóti eignarréttarákvæði Stjórnarskrárinnar. Einfaldasta leiðin til að skilja eðli málsins er að lýsa hliðstæðu, sem hægt er að fella inn í umhverfi, sem er okkur flestum heimaland. Hliðstæðan er eftirfarandi:

Kafli I
Ari og Össur eiga í óskiptri sameign 100 hektara lands, að hálfu hvor, og hafa þeir báðir undir höndum þinglýsta löggerninga um eignarhaldið. Þeir byggja báðir íbúðarhús á landinu.

Báðir tryggja þeir nágrannar eignarhald með því að þinglýsa eignirnar hjá sýslumanni. Í bókum ríkiskerfisins eru bæði íbúðarhúsin skilgreind lögbýli.

Fasteignaskrá fær upplýsingar um eignir og eigendur. Þar er ákvarðað og skráð fasteignamatsverð á hvortveggja íbúðarhúsin. Landið, óskipt, er skilgreint á korti í einu lagi. Eignarlega skiptir stofnunin landinu hins vegar í tvennt og fá jöfnu helmingarnir hvor sitt fasteignanúmer, sem skilgreind eru eignir Ara og Össurar.

Að þessu gerðu getur sveitarfélagið sent þeim nágrönnum kröfu um greiðslu á fasteignagjöldum. Ari fær kröfu um að greiða fasteignaskatt af húseign og aðra kröfu um fasteignaskatt af sínu landnúmeri. Sama gildir um Össur. Landhlutdeild hvors um sig er þá metin 500.000 kr og íbúðarhúsin eru einnig metin jöfn að verðmæti.

Árum seinna, stækkar og endurbætir Ari sitt íbúðarhús og gerir að glæsihöll. Við stækkunina er fasteignamat á húsinu hækkað og þá orðið hærra, en á húsi Össurar.

Nú ákveða þeir nágrannar að skipta sameignarlandinu á milli sín og girða í tvennt. Í hlut hvors þeirra koma 50 hektarar, sem er í samræmi við Stjórnarskrárvarinn eignarrétt. Hlutdeild í landinu heldur hvor um sig samkvæmt þinglýstum löggerningi um eignarhald. Það má hverjum viti bornum manni vera ljóst að er réttdæmi.

Samkvæmt þúsund ára hefð og lögmæti í íslenskum eignarrétti eru hér sögulok – „köttur úti í mýri, úti er ævintýri“.  Allt er eins og vera ber.

Við skulum hins vegar bæta við söguna í takt við það sem gerðist í jarðamálum á Íslandi frá 1849 til 1941:

Kafli II
Ríkisvaldið ákveður, eftir að Ari stækkaði og endurbætti sitt íbúðarhús að laga þurfi fasteignagjöld. Matsmenn eru sendir á staðinn, sem hafa fyrirmæli um að meta sérhverja eign til líklegs söluverðs.

Íbúðarhús Ara er metið 70 milljón króna að söluvirði og íbúð Össurar er metin að söluvirði 30 milljónir. Matsmenn meta eign þeirra nágranna í landi til skatts, í sama hlutfalli og húseignirnar. Glæsileg húseign er líkleg til að lyfta söluvirði landsins. Því er landshluti Ara metinn að söluvirði 7 milljónir króna og landshluti Össurar 3 milljónir króna.

Síðar, ákveða þeir nágrannar að skipta sameignarlandinu á milli sín og girða í tvennt. Ari krefst þess að fá 70 hektara af þeim 100, sem til skipta eru. Málið kemur til kasta landskiptanefndar og síðar dómstóla. Dómur fellur um að “leyfilegu sönnunargögnin” í eignarrétti landskipta sé skattmatið, sem gert var þegar land Ara var metið að söluvirði 7 milljónir króna og land Össurar 3 milljónir króna. Landinu er því næst skipt og fær Össur 30 hektara í sinn hlut.

Gerð ríkisvaldsins er brot á Stjórnarskrárvörðum eignarrétti. Hlutdeild í landinu ætti hvor um sig að halda samkvæmt þinglýstum löggerningi um eign á landinu. Hverjum viti bornum manni ætti að vera ljóst rangdæmi dómstólsins.

Í eignarrétti landskipta eru í gildi ólög, sem flytja eignir bótalaust af handahófi frá einum til annars.

• Fyrirmæli um skattmatið 1861 voru að hverja jörð ætti að meta til söluverðs.
• Fyrirmæli um skattmatið 1922 voru að hverja jörð ætti að meta til söluverðs.
• Skattmötin hafa enga tengingu við löggerninga, sem skilgreina eignarhlut í sameign jarðartorfa.
• Lög nr. 46/1941 mæla svo fyrir að fyrrgreind skattmöt séu tvö af þremur „leyfilegum sönnunargögnum“ í eignarrétti landskipta.
• Lögin og varðstaða Hæstaréttar um þau er brot á eignarréttarákvæðum Stjórnarskrár Íslands.

Sönnunargögnin um að hlutfall á milli jarða á torfum sé að handahófi eru óhrekjanleg og þú getur skoðað þau í töflunum: 

Grunnatriði eignarréttar eru flestum töm frá unga aldri. Samfélag okkar byggir á fornum leikreglum um eignarhald. Flestir þekkja hugtakið hlutafélag að einhverju marki. Hlutafélög hafa lotið lítt breyttum reglum um aldir. Þegar hlutafélag er stofnað er ákveðið hve mikið hlutafé eigendur leggja fram og þá hve stóra eignarhluti þeir eiga.

Hér er þörf á að vara lesanda við. Margir munu leita að einhverju skiljanlegu samhengi milli eftirfarandi dæmisögu og landskiptalaganna, sem vísað er til í lok greinarinnar. En sú leit er vonlaus, því röklegt, réttlátt, samhengi er ekki fyrir hendi:

Ímyndum okkur að tveir menn hafi stofnað hlutafélag árið 1817, þ.e. fyrir 200 árum, með hlutafé að verðmæti 1000 ríkisdali. Eina hlutverk félagsins var að kaupa jarðnæði. Fyrir stofnféð keyptu eigendur landmikla jörð og skiptu henni í 100 hektara slægjuland og 1000 hektara beitiland. Í dæmi okkar skulum við gera ráð fyrir að hlutafé sé aldrei aukið og að eigendur og arfar þeirra haldi stofnfé óbreyttu til dagsins í dag – hlutabréfin hafi ekki gengið kaupum og sölum. Við skulum einnig gera að því skóna að hlutafé beggja hafi erfst til einbirnis, allt til þessa dags frá kynslóð til kynslóðar.

Nokkrum árum eftir stofnun hlutafélagsins ákveða hluthafar að skipta slægjulandinu á milli sín eftir stofnfjárhlutfalli. Stærri hluthafinn lagði 750 ríkisdali í stofnfé og fær 75 hektara af slægjulandinu og hinn, sem greiddi 250 ríkisdali fær 25 hektara. Báðir reisa bæi og stunda búrekstur, hvor á sínu slægjulandi og nytja óskipta beitilandið með ítölu, eftir eignarhlut.

Árið 1847 gefur Johnsen út jarðatal sitt, en í því er ekki uppgefinn skipting þeirrar jarðar, sem hlutafélagið keypti.

Þann 1. september árið 1848 gaf konungur út tilskipun um nýtt jarðamat á Íslandi. Matinu var ætlað að finna nýjan fasteignagrunn fyrir álagningu skatta. Tildrög tilskipunarinnar voru að Íslendingar töldu að hið forna mat frá árinu 1096 væri víða ekki réttlátur grunnur til skattlagningar. Helsta ástæðan var að margar jarðir höfðu orðið fyrir áföllum vegna uppblásturs, vatnságangs ofl.

Í tilskipun konungs voru nákvæm fyrirmæli til jarðamatsmanna um að meta hverja jörð „til gangbar pris“; þ.e. útmálað var að meta skyldi hverja eign til þess söluverðs, sem matsmönnum þætti líklegt. Slíkt mat var og er alþekkt og tíðkast af fasteignasölum.

Þegar jarðamatsmenn koma á umrædda bæi árið 1849 býr öldruð ekkja með pasturslitlum syni á stærri partinum. Hús eru þar nokkuð hrörleg og sandágangur hefur spillt túnum. Matsmenn meta, eftir bestu samvisku, að jörðin muni seljast fyrir 500 ríkisdali. Matsmenn skoða einnig fjórðungsjörðina. Þar búa eflingshjón á góðum aldri. Jörðin er vel hýst með ræktartúnum og er jörðin, með húsum, metin til sölu á 1000 ríkisdali.

Sölumatið má teljast sanngjarn grunnur til skattlagningar og er löggilt með tilskipun, um Nýja jarðabók fyrir Ísland, þann 1. apríl 1861. Breiðu bökin greiða meiri skatta. Um eignarrétt á óskiptu landi þarf ekki að ræða; þar ræður hlutafélagið.

Árið 1915 setur Alþingi Íslendinga lög nr. 22/1915. Lögin eru, efnislega, endurtekning á tilskipun konungs frá árinu 1848. Jarðir á að meta til skatts: „Hverja fasteign skal meta eins og hún mundi sanngjarnlega seld eftir gæðum hennar“. Í reglugerð eru nánari samhljóða fyrirmæli. Sú breyting er, frá tilskipun konungs, að hús eru sérmetin og land átti að flokka í ræktun og annað land, en því var ekki framfylgt. Þá eiga matsmenn að fá í hendur útfylltar skýrslur frá hreppstjóra með dýrleika matsins frá 1861, matsmönnum til leiðbeiningar.

Jarðamatsmenn meta jarðirnar tvær árið 1918 og telja að 75% eignarhlutinn muni seljast á 2000 krónur og fjórðunginn meta þeir einnig 2000 krónur að söluvirði. Í framhaldi eru jarðirnar skráðar til skatts í Fasteignabókinni 1922; hvor jörð 20 H.

Á þessum árum vissu eigendur jarðanna að skattstofn er eitt – eignarréttur á landi annað. Leikreglur hlutafélagaréttar og almenns eignarréttar tryggðu upphaflegt eignahlutfall eigenda.

Árið 1941 eru sett lög um landskipti; nr. 46/1941. Lauslega orðað eru fyrirmæli laganna um landskipti eftirfarandi:

Í fyrsta lagi samkvæmt sölumatinu 1861, sé þess kostur. Í öðru lagi samkvæmt Johnsen og ef hvorug bókin gefi aðskilið hlutfall skal nota Fasteignabókina 1922. Í fjórða lagi mega eigendur semja um annað, ef það hefur staðið í 20 ár.

Auka umhugsunarefni: Hvenær hefur ríkið vald til að hindra tvo lögráða einstaklinga að semja, sín á milli, um það sem báðir vilja?

Í því dæmi, sem hér hefur verið rakið ber samkvæmt lögunum að skipta óskiptu 1000 hekturunum á þann veg að sá sem á 75% hlutafjárins fær 333 hektara og sá sem á 25% hlutafjár fær 667 hektara. Ef eigandi meirihluta hlutafjár er svo lukkulegur að aðgreint mat finnst ekki frá 1861, fær hann útdeilt samkvæmt 1922 matinu. Þá hlýtur hann 500 hektara, til jafns við fjórðungseiganda hlutabréfa.

Höfundur þesarar ritsmíðar var ekki fæddur þegar lög nr. 46/1941 voru sett. Höfundur firrir sig því allri ábyrgð á rakaleysu í fyrrgreindri dæmisögu.

Hér er ekki sett upp óraunhæft dæmi. Sölumötin útgefin 1861 og 1922 og undarleg tilvísun landskiptalaga virka í stöku tilvikum svona öfgafullt. Nærtækast er að Sólheimahjáleiga í Mýrdal er að fornu mati 7,33% af Sólheimatorfu. Þannig skilgreind var jörðin seld á átjándu og nítjándu öld. Samkvæmt sölumatinu 1861 er Hjáleigan 23% torfunnar og eftir sölumatinu 1922 er Hjáleigan 15,5% af torfunni. Á heimasíðunni eru upptalin fleiri dæmi: Óformlegt eignarnám

Í meira en 70 ár hefur Hæstiréttur varið þessi lög, sem voru annað tveggja sett af vanþekkingu eða ófyrirleitni.

Þó Hæstiréttur sé illa að sér í sögu jarðeigna og förlist þá sýn í eignarrétti er ég nokkuð viss um að rétturinn mundi sjá ljósið, ef sagan um fyrrgreint hlutafélag væri sönn og málið bærist þar á borð. Hæstiréttur er handgenginn lögum um hlutafélög. Ég trúi dómstólnum til að skammta þar rétt: Eigandi 75% hlutafjár fengi 750 hektara af óskipta landinu og hinn hluthafinn fengi eignarhlut sinn – 250 hektara.

Um stór mál og atburði er rétt að hafa stór orð. Hins vegar er tæpitunga læging á gagnrýnni orðræðu um vond verk.

Í skrifum mínum er ég fullyrðingasamur um afglöp Alþingis með setningu gildandi landskiptalaga og um afglöp Hæstaréttar Íslands í dómi í málinu nr. 610/2007. Þá hef ég sterkar grunsemdir um aðburðarleysi réttarins við að rétta lög í fleiri eignarréttarmálum landskipta.

Alþingi
Ég tel mig færa rök fyrir því að Alþingi hafi sýnt heimskulega hegðun með lagasetningunni. Með því er ég ekki að bregða þingmönnunum um heimsku. Ég er þvert á móti fullviss um að þeir ágætu synir Íslands, sem samþykktu lögin voru góðum gáfum gæddir. Ég er einnig sannfærður um að þeim gekk gott eitt til og annarlegir hagsmunir hafa ekki ráðið för. Lagasetningin var ekki gerð til að einn fengi tækifæri til að ræna annan. Lögin voru sjálfsagt sett í bestu meiningu. Þau áttu að auðvelda öllum lífið. Best væri fyrir alla að hafa fá skýr sönnunargögn í eignarrétti landskipta.

Þeim sem kjörnir eru til að hafa vit fyrir þjóð sinni “stoðar góð meining ekki par”. Gera þarf kröfu til ríkisvalds að aðgerðir og aðgerðarleysi ráðist af rökréttri hugsun.

Þingmenn virðast aldrei hafa spurt hvort rétt væri að banna sönnunargögn, sem þeir þó gerðu í reynd. Hvergi sjást þess merki að þeir hafi leitt hugann að misjöfnu hlutfalli á milli „leyfilegu sönnunargagnanna“.

Vissu þeir um misjafna hlutfallið? Fannst þeim eðlilegt að eignarhlutur í sameign gæti ýmist aukist eða hnigið frá einu skattmati til annars?

Áhöld eru um hvort lagasmiðirnir gerðu sér grein fyrir að í reynd bönnuðu þeir öll sönnunargögn, önnur en hinar þrjár prentuðu bækur.

Þeir voru svo yfirkomnir af þeim andþrengslum, sem þeir höfðu í erfiðum landskiptum af deilum eigenda um hlutfall, að ekkert komst að, annað en snöfurmannlegar reglur til að stoppa þrasarana.

Það er bágt að að ganga fyrir björg og afleiðingarnar dauði þess, sem það gerir. Forfeður okkar höfðu um þvílíkar gjörðir þau orð að viðkomandi „færi hrapalega“, svo sem þeim er hætt við er ekki njóta sjónar á för sinni. Þannig var sennilega háttað hjá þingmönnunum vorið 1941, sem ekki höfðu sýn á fyrirmæli fyrir skattmötin 1861 og 1922.

Hrapalegar gjörðir þingsins vorið 1941 eru skýranlegar, en ekki réttlætanlegar. Þingmenn lásu ekki þau skjöl, sem þeir byggðu ógöngurnar á og lögðu þjóðinni braut fram af hengjunni.

Hæstiréttur Íslands
Ekki liggur enn fyrir hve víðtækar afleiðingar lögin í eignarrétti landskipta hafa haft á umliðnum 76 árum. Rannsóknum á landskiptagerðum á landinu öllu er ólokið svo og rannsókn á dómum Hæstaréttar í eignarrétti landskipta.

Sá lagarammi sem Hæstarétti er settur um þessi mál er afmarkaður:

Almennt er Hæstarétti skylt að lúta ákvæði Stjórnarskrár Íslands um að dæma að lögum og engu öðru. Jafnframt ber dómstólnum að lúta ákvæðum hennar um að eignarrétturinn er friðhelgur. Víða er málum svo háttað að lögin frá 1941 brjóta í bága við 72. gr. Stjórnarskrárinnar. Með öðrum orðum ef úrskurðað er samkvæmt títtnefndum lögum eru einstaklingar sviptir eignum bótalaust, sem er andstætt lögum – Stjórnarskrá. Þær tvær greinar Stjórnaskrárinnar, sem hér skipta máli eru:

• 61. gr. Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum…
• 72. gr. Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir…

Sé málum svo komið, sem hér eru til umfjöllunar, hefur dómstóll aðeins eina leið til að fara að lögum: Það gerir hann með því að virða 72. greinina og þá, jafnframt, hlítir hann ákvæði 61. greinarinnar um að dæma „einungis eftir lögunum“, en 72. greinin er vissulega partur laganna.

Magnús Thoroddsen fyrrverandi hæstaréttardómari skrifaði þ. 8. júlí 2010 grein í Morgunblaðið. Þar segir hann m.a.:

Samkvæmt 72. gr. Stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33, 17. júní 1944, með síðari breytingum, skulu dómendur í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum. Með orðinu „lögunum“ er fyrst og fremst átt við sett lög, réttarvenjur og fordæmi. Þegar ekki er fyrir að fara slíkum lögum, þá verða dómarar að dæma samkvæmt „eðli máls“ eins og það kallast í lögfræðinni, en það merkir að dæma beri á þann veg, er dómara sýnist sannast og réttast og í sem beztu samræmi við grundvallarreglur réttarskipunarinnar. Í engilsaxneskum rétti kallast þessi lagatúlkun „Law of Equity“, sem er frekari lagaþróun frá „Common law“. Í skandinavískum rétti er þetta nefnt að dæma: „Efter Sagens Natur“.

Grein sinni líkur Magnús þannig:

Orðið dómgreind er fallegt orð í íslenzku máli og það er sjálflýsandi, eins og svo mörg orð á okkar fögru tungu. Vitanlega þarf dómari að kunna góð skil á íslenzkum rétti, bæði hvað varðar fræði og framkvæmd. En það er ekki nóg. Góður dómari verður að hafa góða dómgreind, vita og finna, hvað er sannast og réttast í hverju máli og „helzt að lögum“, og dæma samkvæmt því.

Í Hæstaréttarmálinu nr. 610/2007 liggur fyrir að rétturinn misfór með sönnunargögn í dómi sínum 2. október 2008. Um það verk má hafa stór orð. Enn um sinn, liggur ekki fyrir hvort rétturinn hefur gerst sekur um önnur slík afglöp í eignarrétti landskipta.