Tómas I. Sleifsson skrifar um eignarrétt ofl.

Fyrirsögn: Jarðabækur Íslands og þróun eignarréttar

Hér er stutt og skýrt yfirlit yfir helstu jarðabækur Íslands í tímaröð og hvers vegna þær voru unnar. Jarðabækur voru fyrst og fremst verkfæri ríkisvalds til að halda utan um jarðir, verðmæti þeirra og skyldur, svo hægt væri að tryggja skipulega skattheimtu. Um leið urðu þær mikilvæg heimild um eignarhald, þar sem samfella í skráningu frá setningu tíundar árið 1096 styrkti eignarrétt og gerði mönnum kleift að sýna fram á lögmæta aðkomu að jörðum og jarðapörtum.

Textinn leggur einnig áherslu á tímamót þegar konungur fyrirskipaði nýtt jarðamat árið 1848, byggt á líklegu sölumati, og hvernig Ný jarðabók 1861 hafði tvíþætt áhrif. Annars vegar varð skattlagning fasteigna réttlátari, en hins vegar skapaði það vandamál þegar sölumatið fór að vera notað í eignarrétti, til dæmis við sölu jarðaparta. Þar sem matið fjallaði ekki skýrt um hlutföll eða hlutdeildir rofnaði samfelld hefð eldri eignarskráningar og óvissa um eignarhlutdeildir varð til sem hefur varað lengi.

Fasteignabók 1922

Jarðabækur 1695-1697

Leiðvallarþingi 21. sept. 1695

Skúli fógeti, hér og meira

Hér er fyrst upptalning og slóð á helstu jarðabækur landsins í tímaröð:

  1. Jarðabók 1695/96 eða handritið AM 463 fol. Gerð á þingstöðum af sýslumönnum, varðveitt í Árnastofnun. Dýrleiki og landskuld jarða á prenti í bókinni The Old Icelandic Land Registers, doktorsverk Björns Lárussonar. Krækja
  2. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1702-1714, útgefin á prenti. Krækja
  3. Jarðabók frá um 1720; handritið ÍBR 22 8vo, varðveitt á Landsbókasafni. Krækja
  4. Jarða- og bændatal 1752-1767, handrit á Þjóðskjalasafni.
  5. Jarðabók Skúla fógeta 1760, Norðuramt og Suðuramt, handrit á Þjóðskjalasafni.
  6. Jarðabók 1804 til 1807, handrit á Þjóðskjalasafni. Krækja
  7. Handritið ÍB 22 fol. frá 1844-1845, varðveitt á Landsbókasafni. Líklega heimild forna mats Nýrrar jarðabókar 1861.
  8. Jarðatal Johnsens 1847. Krækja
  9. Ný jarðabók fyrir Ísland 1861. Krækja
  10. Fasteignabók 1922. Krækja

Allar jarðabækurnar voru gerðar til að henda reiður á skattheimtu.

Ríkisvald á öllum tímum lætur sig varða hvernig menn eru að eignum sínum komnir. Samfella í eignaskráningu á Íslandi frá setningu tíundar árið 1096 til miðrar nítjándu aldar tryggðu eignarrétt að lögum. Eignabréf um dýrleika jarðaparta að fornu hölldnu mati voru kjölfesta hinnar óformlegu kauphallar, sem stóð óbreytt í nær átta hundruð ár. Þar var heimavöllur eigna- og valdamanna Íslands.

Árið 1848 gaf konungur út tilskipun um að nýtt jarðamat. Á vefsíðunni er tilskipunin, hér. Fyrirmælin voru að hverja jörð skyldi meta samkvæmt líklegu sölumati. Matinu var eingöngu ætlað að gagnast til að leggja á fasteignaskatta. Ef tvær hálflendur voru misvel setnar bar matsmönnum að meta þær misdýrar til sölu og skattlagningar. Þær voru ekki jafnsöluvænlegar. Í tilskipun konungs er hvergi minnst á hlutfall milli eignarparta og raunar ekki minnst á eignarparta eða hlutdeild yfirhöfuð.

Þegar menn tóku að nota nýja slumpsölumatið í eignarrétti, svo sem við sölu á jarðapörtum varð rof í eignarrétti landsins. Ekki lá lengur ljóst fyrir hvernig menn voru að eignum sínum komnir.

Gott dæmi um ábyrgt ríkisvald er bréf Rentukammers þ. 11. maí 1695 til Christian Múllers amtmanns á Bessastöðum. Kóngsvaldið gerði kröfu til að eignamenn væru að lögum að eignum sínum komnir: “…at producere hvad adkomst og Rettighed de hafver til hvis Jordegods…”.

  • Afleiðing slumpsölumatsins í jarðabókinni 1861 var réttlátari skattlagning á fasteignum, eins og vonir stóðu til.
  • Önnur afleiðing slumpsölumatsins í jarðabókinni 1861 er þokuhugsun þjóðar um eignarrétt landskipta nú í meira en hundrað ár. Skattmatið ótengt við forna skattkerfið er ótækt í eignarrétti.

Skrifað 19.6.2018 – meira síðar!

Skúli fógeti

Á undirsíðum flipans eru myndir af þremur handritum frá miðri sautjándu öld:

Þá er hér krækja í tilskipun Rentukammers til Skúla landfógeta 1.5. 1751: Rentekammerets Instruction Heimild Lovsamling for Island 3. b. síður 78-87.

Á vefsíðunni er aðgangur að Jarðabók Skúla fógeta 1760 og að nokkrum heimildum henni tengdri. Jarðabókina lét Skúli gera í samráði við Rentukammer í Höfn. Skúli var mikilhæfur maður og í toppi valdakerfis danska ríkisins.

Rithönd Skúla

Fráleitt er að hann hafi sjálfur skrifað allt stórvirkið; yfir 30 bindi. Þótt afritið af bók Árna Magnússonar sé með hendi hans. Hann var raunar listaskrifari, en í Kaupmannahöfn var nóg af slíkum handverksmönnum og honum brýnna að troða tröppur danska ríkisins landi sínu til framdráttar. Skrifarana var ekki kostnaðarsamt að undirhalda, hvorki íslenska eða danska.

Ég álít raunar ólíklegt að svo fávís Íslendingur hafi komið til Kaupmannahafnar á átjándu öld að hann hefði skrifað dýrleika Sólheima „1 H H og 20 al“. Mig undrar mest að dugnaðarforkurinn Jón Johnsen, reyndur sýslumaður frá Íslandi, skuli hafa skrifað vitleysuna upp, þrátt fyrir öll önnur gögn sem hann hafði um 100 H kaupahlutinn. Meira að segja í handritinu ÍB 22 fol, sem er nú í Þjóðarbókhlöðu er dýrleiki jarðarinnar skráður 100 H þann 15.3.1844, sem er samtímaheimild Johnsens og hann vitnar til. Skrásetjarinn, Magnús Stephensen sýslumaður á Höfðabrekku, hafði þá stýrt Dyrhólaþingi í tuttugu ár. Hvernig gat Johnsen verið svona blindur?

Ég veit ekki um fleiri villur í Jarðabók Skúla 1760 og hef engar áætlanir um að leita þar villna um aðrar jarðir landsins.

Dómur Hæstaréttar; nr. 610/2007 er hvatinn að þessari vefsíðu. Úrskurður réttarins byggði m.a. á skráningu jarðarinnar Ytri-Sólheimar í bók Skúla. Allir sem skyn bera á fornan dýrleika jarða hefðu átt að sjá að skráningin í bók hans var torkennileg. Hér eru lögð fram gögn sem sýna að skráningin í bók Skúla er ekki samkvæmt frumheimildinni; Jarða- og bændatalinu. Fyrst klippa af bls. 59 í bændatalinu, um að verið sé að skrá „Specification“ jarða árið 1753 og dýrleiki höfuðbólsins. Til hægri, bls. 70, undirskrift Þorsteins Bjarnasonar á Ketilsstöðum. Myndir af skjölunum er auðveldast að stækka á snertiskjá.

Þá klippur úr uppskriftinni; Jarðabók Skúla. Á vinstri myndinni sést á bls. 71 tilvísun um að skrá eigi „Specification“ jarða sýslunnar samkvæmt skráningum Þorsteins Bjarnasonar árið 1753. Til hægri sést á bls. 73, að ekki er skráð samkvæmt því sem fyrir er lagt í skýrslu Þorsteins Bjarnasonar – sjá hér ofar.

Jarðabók Skúla vitnar einnig til skýrslna sýslumanna um tukthústolla árið 1759. Í jarðabókinni eru aðeins skráð landskuld og kúgildi jarða úr skýrslunum 1759. Í skýrslunum sjálfum er hins vegar ákaflega traust skráning á dýrleika kaupahluta Sólheima gerð á Dyrhólaþingi. Kirkjuhluti jarða var sýslumanni óviðkomandi, eða svo töldu þeir flestir. Blöðin eru gulnuð og textinn ekki auðlesinn, en það sem skiptir máli sést. Lýður skráir að skýrslan sé gerð samkvæmt Konungsbréfi 20.3.1759. Lovsamling for Island 3.b. síður 346-350.

Lýður sýslumaður skráir dýrleika jarða og eru Ytri-Sólheimar skráðir 100 H bændaeign. Sýslumaður dagsetur skýrsluna 10.11.1759 með undirskrift og innsigli. Þá votta átta þingsvitni skýrsluna. Heimildir eru til um vottana. Sjá eftirfarandi klippur:

Hér er í neðstu klippunni til vinstri skráð: “20¨Sólheimar ytre Beign 100 H…”. Það er: númer 20. Sólheimar ytri bændaeign 100 H, þ.e. kaupahlutinn. Kirkjueignin 100 H er hér ekki færð til bókar.